Tagarchief: De Meelfabriek

Duurzame installaties voor Leidse monumenten

Foto-2—Burg-Installatietechniek
Lees het gehele artikel

De Meelfabriek te Leiden is een bijzondere mix van monumentale en nieuwe gebouwen. Waar de nieuwbouw uiteraard wordt voorzien van hypermoderne én duurzame installaties, is dat voor de monumentale gebouwen binnen het complex minder vanzelfsprekend. Deze zijn simpelweg niet gebouwd om duurzaam te kunnen verwarmen, koelen en ventileren. Het ontwikkelen en realiseren hiervan is dan ook een enorme uitdaging geweest.

“Bij monumentale gebouwen zijn de gebouwschil, kierdichtheid en andere bouwfysische eigenschappen vaak dusdanig dat lage temperatuur verwarming en/of hoge temperatuur koeling niet toepasbaar zijn”, zegt Kees van Leeuwen, senior projectleider namens Burg Installatietechniek uit Lisse. “Kiezen voor een duurzame oplossing zou leiden tot ontevreden eindgebruikers. Om monumentale bouwwerken duurzaam te verwarmen, worden zulke hoge vermogens gevraagd dat de kosten ervan niet opwegen tegen de baten.”

Duurzame installaties. In nieuwbouw, maar ook in monumentale gebouwen.

Ombouw

In het geval van ‘De Meelfabriek’ is alles anders. Hier was het plaatsen van duurzame klimaatinstallaties een vereiste. Er werd aan de daarvoor noodzakelijke voorwaarden qua investeringsbereidheid concreet invulling gegeven. De visie is vertaald naar een concreet plan per gebouw en heeft geleid tot de ombouw van onder meer het Molengebouw en Riffellokaal tot appartementencomplex. Beide monumentale gebouwen zijn volledig gasloos en voorzien van effectieve warmtepomptechniek voor verwarming, koeling (actief/passief) en warm water. Tevens zijn ze uitgerust met balansventilatiesystemen met hoog rendement warmteterugwinning.

Tevreden gebruikers

Dit alles is bereikt door – binnen de mogelijkheden van de monumentale gebouwen – zo maximaal mogelijk te isoleren. “In de gerestaureerde stalen kozijnen is bijvoorbeeld restauratieglas toegepast en zijn de borstweringen geïsoleerd”, aldus Van Leeuwen. “Aanvullend is in het ontwerp van vooral de warmteafgiftesystemen gekozen voor systemen die de gemiddelde oppervlaktetemperatuur verhogen. Dit ter compensatie van koudere vlakken en ter verhoging van de behaaglijkheid en daarmee de gebruikerstevredenheid. Vanuit kostenoogpunt hebben we daarbij zoveel mogelijk gewerkt met gestandaardiseerde oplossingen, maar dan wel met afwijkende ontwerpuitgangspunten en andere accenten. Dit alles heeft daadwerkelijk geleid tot realisatie van de gestelde doelen: duurzame, energie-efficiënte en gasloze gebouwen, maar vooral tevreden eindgebruikers.”   

Constructief puzzelstuk

Foto-5-Studio-Akkerhuis
Lees het gehele artikel

De Meelfabriek in Leiden is een grootschalige transformatie, waarbij een monumentaal industrieel gebouwencomplex wordt herontwikkeld tot multifunctioneel woongebied. De oude monumentale gebouwen worden gecombineerd met nieuwbouw.

Pieters Bouwtechniek vervult de rol van constructeur voor De Meelfabriek. De constructeur ontwerpt – in nauw overleg met de architect, ontwikkelaar en aannemer – de nieuwe constructies en aanpassingen in de bestaande constructies. Hiervoor is een grondige analyse van de bestaande constructies essentieel.

Het industriële karakter van de betonnen silo’s blijft op de begane grond zichtbaar. (Beeld: Pieter Helms)

Bestaande situatie

Geen gebouw op het Meelfabriekcomplex is hetzelfde. Ze zijn in verschillende tijden gebouwd, met verschillende bouwmaterialen en systemen. De 40 meter hoge oude silo’s zijn van beton gemaakt met grote dichte betonwanden en het Meelpakhuis bestaat uit een compleet open betonnen kolommenstructuur, terwijl het Molen-Riffellokaal een stalen constructie met houten vloeren heeft. In totaal worden drie nieuwe gebouwen gemaakt: een 3-laagse ondergrondse parkeergarage en twee nieuwe woontorens. De overige gebouwen zijn bestaand en worden getransformeerd. Bij de transformatie worden de  bestaande constructies rigoureus aangepakt om de nieuwe functies mogelijk te maken. Er zijn grote gaten in de betonnen silowanden en dichte gevels nodig om van een pikdonker silogebouw of pakhuis een bruikbaar hotel of woongebouw te kunnen maken, waar voldoende daglicht binnen komt en de nieuwe bewoners in een goed leefklimaat kunnen verblijven. In de silo’s worden nieuwe vloeren gemaakt voor de hotelkamers. De gesloten gevels van het oude Meelpakhuis worden verwijderd, waarna de vloeren worden voorzien van balkonranden ten behoeve van de loftwoningen.

De uitdaging voor de constructeur is om de rigoureuze ingrepen mogelijk te maken, zonder dat de bestaande constructies instabiel worden en zonder dat er overmatige zettingen ontstaan. Hiervoor worden draagkrachtberekeningen gemaakt voor zowel de oude als nieuwe constructies. Belangrijk is dat de aanpassingen niet onhaalbaar duur worden.

De gevels van het oude Meelpakhuis worden verwijderd, waarna het open betonskelet overblijft om loftappartementen in te maken.

Controle bestaande constructies

Er zijn honderden archieftekeningen doorzocht, die goed bewaard zijn in de oude kluis van De Meelfabriek. Toch ontbraken er delen in het archief. Daarom is er veel meetwerk en materiaalonderzoek gedaan op locatie. Wat is de sterkte van het oude beton en staal? In hoeverre is het gebouw gescheurd? Waar ligt de wapening in het beton? Is de chemische samenstelling van het staal geschikt om nieuw staal aan te lassen? Hoe hoog staat het grondwater? Waar liggen de draagkrachtige zandlagen in de bodem?

Voor alle bestaande gebouwen worden de bestaande paalfunderingen hergebruikt. Een groot deel is op houten palen gefundeerd. Op diverse locaties is de fundering ontgraven en zijn de houten paalkoppen geïnspecteerd om te zien of deze rot zijn, hoeveel draagkracht ze nog hebben en hoe lang ze nog meegaan. Bij alle gebouwen zijn de palen nog goed, behalve bij het uit de 19e eeuw stammende Ketelhuis. Daar zijn de palen rot en wordt de complete fundering hersteld met nieuwe palen.

Archieftekeningen van de 30 meter hoge betonnen silo’s.

Het Meelpakhuis

In het voormalige Meelpakhuis worden loftappartementen gemaakt. Door herberekening van de draagkracht van het bestaande betonskelet en de fundering kunnen drie nieuwe verdiepingen gemaakt worden op het bestaande gebouw. Het pakhuis kende een zware functie. Er lag veel meel opgeslagen en er werd met zwaar materieel gewerkt. De nieuwe woningen zijn minder zwaar en dit is benut om verdiepingen toe te voegen. Omdat het hogere gebouw veel meer wind vangt, wordt een nieuwe stabiliteitskern gemaakt. Lokaal worden er nieuwe funderingspalen bij geslagen.

Beton storten op één van de verdiepingen van de nieuwe Singeltoren. De dragende gevelkolommen blijven architectonisch in het zicht. (Beeld: AMMO – Amber Heij)

Parkeergarage fase 1

Inmiddels is de bouw van fase 1 bijna gereed. Onderdeel van fase 1 was een 3-laagse ondergrondse parkeerkelder die direct aansluit op het Molen-Riffellokaal, dat gefundeerd is op houten palen. Het maken van zo’n diepe bouwput, direct naast een rijksmonument op houten palen, is geen sinecure. Alle constructies en uitvoeringsmethoden zijn nauwgezet berekend om de ruim 11 meter diepe bouwput te kunnen maken, zonder schade aan de belendingen te veroorzaken. Er is een bouwput met stalen damwanden en onderwaterbeton toegepast en de parkeergarage is gefundeerd op 476 geschroefde palen met een prefab betonkern.

Er wordt door het ontwerp- en bouwteam al ruim 6 jaar gewerkt aan dit complexe project. Niet te vergeten dat eigenaar/ontwikkelaar Ab van der Wiel daarvoor al bijna 30 jaar voorbereiding van alle processen had getroffen. En dan is de bouw van fase 2 eigenlijk pas net begonnen. Dit geeft aan wat er bij komt kijken om waardevol cultuurhistorisch erfgoed te transformeren. Pieters Bouwtechniek prijst zichzelf als ingenieursbureau gelukkig, dat zij aan zeer veel monumenten en transformaties mag meewerken. De Meelfabriek behoort tot één van de mooiste projecten op deze referentielijst.    

Stijlvolle combi van nieuwe én oude glorie

Foto-3—Meelfabriek
Lees het gehele artikel

Rijksmonument De Meelfabriek, gelegen aan de rand van het stadscentrum van Leiden, ondergaat momenteel een ingrijpende metamorfose. Tijdens het herbestemmingsproject wordt niet alleen de oude gebouwen op het uit 1884 daterende fabriekscomplex nieuw leven ingeblazen. In de vorm van onder meer lofts, appartementen, kantoren en winkels worden op het terrein ook diverse nieuwe gebouwen gerealiseerd. Het resultaat van alle inspanningen is een unieke en levendige plek, waar het industriële erfgoed met een scherpe focus op duurzaamheid is gecombineerd met hedendaagse luxe.

Met een totaal vloeroppervlak van meer dan 55.000 m2 geldt De Meelfabriek als een omvangrijk herbestemmingsproject waarbinnen het samenbrengen van oude en nieuwe glorie centraal staat. “Het project is een schoolvoorbeeld van innovatieve gebiedsontwikkeling”, zegt technisch directeur Ed Zwart namens hoofdaannemer Van der Wiel Bouw uit Noordwijk. “Enerzijds door het volste respect te tonen voor het aanwezige monumentale erfgoed en anderzijds door duurzaamheid en innovatie alle ruimte te geven.”

Nieuwbouw Singeltoren

Eén van de nieuwe blikvangers op het terrein is de in 2022 op te leveren Singeltoren. Het appartementencomplex bestaat uit drie geschakelde torens van verschillende hoogtes (hoogste punt: 45 meter). De opdeling in drie volumes geeft het gebouw een slanke, sierlijke uitstraling en sluit perfect aan bij de compositie en diversiteit van de huidige panden. De strakke, moderne detailleringen van beton, glas en aluminium zorgen er tevens voor dat de toren naadloos matcht met het industriële karakter van De Meelfabriek. “In deze woontoren komen dertig appartementen en twee penthouses”, aldus Zwart. “Woningen die qua grootte variëren van 104 tot 252 m2 en een prachtig uitzicht bieden op de Leidse binnenstad, De Meelfabriek Tuin en Plein.”

De gevel van het Meelpakhuis wordt langzaam afgepeld. (Beeld: Corentin Haubruge)​​​​​​

Restauratie van de kern

De in bouwfase 2 uit te voeren herbestemming van het in 1937 gebouwde Meelpakhuis tot twaalf lofts, acht penthouses en diverse commerciële functies op de begane grond en eerste verdieping kan met recht uniek worden genoemd. “En dat heeft alles te maken met het ontwerp”, vervolgt Zwart. “Hierin zijn met het nodige lef de monumentale delen van dit rijksmonument en het industriële loftgevoel doordacht gecombineerd met moderne luxe en een duurzaam getint wooncomfort.” Zo komt de ritmische structuur van de originele ondersteunende paddenstoelkolommen vol in de spotlights te staan door de gevel van het pand als het ware af te pellen en deze te vervangen door een verdiept geplaatste gevel van glas. Door deze gevel tot bovenop het pand door te trekken, worden drie extra bouwlagen met penthouses gecreëerd. De slimme materiaalkeuze en vormgeving zorgen ervoor dat de moderne nieuwe opbouw een fascinerende eenheid vormt met de oorspronkelijke gebouwelementen.   

De Singeltoren in aanbouw op het Meelfabriek-terrein. (Beeld: Corentin Haubruge)

Laag energieverbruik

Verduurzaming wordt ook binnen het Meelpakhuis met een hoofdletter geschreven. Dat begint al rondom het doorvoeren van aanpassingen binnen het gebouw, gericht op een zo functioneel mogelijk gebruik richting de toekomst. Daarnaast wordt via het behoud van de monumentale betonconstructie voorkomen dat er gebruik moet worden gemaakt van kostbare energie voor onder meer sloopwerk, transport en nieuwe materialen. “Een andere belangrijke stap op het duurzaamheidsfront is het streven om volgens de principes van de Trias Energetica een pand neer te zetten waarbinnen dankzij zeer hoge isolatiewaarden en laagtemperatuurverwarming het energieverbruik laag zal zijn”, aldus Zwart. “Bijvoorbeeld door de toepassing van tripleglas. De kleine hoeveelheid energie die de bewoners dan nog nodig hebben, wordt gegenereerd via onder meer ondergrondse bronnen voor opslag van warmte en koude, warmtepomptechniek en zonnepanelen. Het kleine restdeel wordt ingekocht bij een leverancier van groene stroom.”  

Kijk voor meer informatie over dit bijzondere herbestemmingsproject op www.demeelfabriek.nl


Voorzichtigheid geboden bij sloopwerk en asbestsanering

Voor het sloopwerk op de locatie van de Meelfabriek in Leiden was hoofdaannemer Van der Wiel Bouw op zoek naar een partner met veel ervaring in binnenstedelijke projecten, waar de ruimte beperkt is en de bereikbaarheid minimaal. Bij dit project in Leiden komt daar ook nog eens de ligging langs de Zijlsingel bij. Met ruim 30 jaar ervaring in sloopwerk, asbestsanering, betonboringen en containerservice kan Amovatiebedrijf Aalsmeer BV wel wat referenties voorleggen. 

“We nemen twee gebouwen onder handen. Zo wordt het 53 meter hoge Gebouw B, dat met één zijde aan het water grenst, volledig tot op de begane grond gesloopt. De bovenste laag werd manueel gesloopt, waarna we een 10 tons kraan op het gebouw gehesen hebben om de eerste 15 meter eraf te halen. De grote kraan doet de rest van het sloopwerk. We staan hier ook in voor de verwijdering van asbest. Bij het monumentale Gebouw E halen we de gevel er compleet af, maken we nieuwe uitsparingen en breken we inpandige silo’s af”, vertelt projectleider Laura Vijfhuizen. “De asbest- en sloopwerkzaamheden zijn in december 2020 gestart en zullen in totaal ongeveer 9 maanden in beslag nemen. Op de locatie is per gebouw een vast team van ongeveer 6 mensen onder leiding van een uitvoerder actief. Tevens loopt onze eigen veiligheidsverantwoordelijke op het werk en houdt een oogje in het zeil. Zo worden de sloopwerken langs de Zijlsingel onmiddellijk stilgelegd als een boot voorbijkomt. Men kan immers nooit voorzichtig genoeg zijn.”

Funderingsonderzoek en proefbelastingen

Het succes van de herontwikkeling van Meelfabriek Leiden is mede afhankelijk van de staat van de meer dan 100 jaar oude houten funderingsconstructies. Wareco Ingenieurs, integraal dienstverlener op de vakgebieden bodem, water en funderingen, kreeg de opdracht een funderingsonderzoek uit te voeren voor de herontwikkeling van het meelpakhuis, het silogebouw, de schoonmakerij en het ketelhuis. Daarnaast onderzocht het bureau via proefbelastingen de mogelijkheid om het meelpakhuis en de schoonmakerij met extra verdiepingen te verzwaren.

Twee uitdagende en complexe klussen, meent senior adviseur funderingen Maurits Tillema. “De funderingen van deze monumentale panden zijn in verschillende decennia met diverse typen funderingsconstructies gebouwd. Dat uit zich in een kwetsbare en ingewikkelde funderingstechnische structuur. Als je bovengronds ambities hebt tot herontwikkeling, uitbreiding en modernisering van dergelijke panden, moet je er zeker van zijn dat de originele ondergrondse constructie een eventuele extra belasting kan dragen. Daar was ons onderzoek met name op gericht.” 

Concreet heeft de ruime expertise van Wareco de opdrachtgever vroegtijdig duidelijkheid verschaft over eventuele noodzakelijke investeringen. “Vanuit onze specialistische kennis en kunde hebben we zowel de beperkingen als de mogelijkheden van de houten funderingsconstructies betrouwbaar in kaart gebracht”, vult principal expert Maarten Kuiper aan. “Waardevolle informatie, zodat de klant stevig gefundeerd het project kan realiseren en waardevolle monumenten de toekomst in gebracht worden.”

Inrichting naar bewonerswens

Het bedrijfsmotto ‘Afbouw op niveau’ wordt door turnkey totaalafbouwer DD&H Projecten opnieuw in de praktijk gebracht in Leiden. In opdracht van hoofdaannemer Van der Wiel Bouw verzorgt de door Rob Vogelaar en John Does geleide onderneming in een tijdsbestek van circa dertig weken de complete binneninrichting van de statige Singeltoren. Een opdracht die vanwege de aard, het vereiste maatwerk én de gevraagde kwaliteitseisen de afbouwspecialist uit Roelofarendsveen op het lijf is geschreven.

“Voor de 32 appartementen in de Singeltoren gaan we de complete binneninrichting realiseren”, zegt Vogelaar niet zonder trots. “Ultiem maatwerk, omdat elke woning een eigen indeling kent. Vandaar ook dat we voor deze klus op voorspraak van Van der Wiel gebruik maken van Gyproc metalstudwanden met een Gyproc Habito beplating. In totaal brengen we zo’n 2.900 m2 aan.” Daarnaast voorziet het ervaren team van DD&H het binnenblad van de HSB-buitengevels van circa 1.300 m2 zeer vochtbestendige Fermacell-platen. Net als de metalstudwanden worden deze componenten door Omtzigt Bouwmaterialen gefaseerd en grotendeels op maat op de bouwplaats aangeleverd. “Het feit dat alles pasklaar in de fabriek wordt gemaakt, resulteert in een minimale hoeveelheid afval”, vervolgt Vogelaar. “Goed voor het milieu en dus prima passend bij het duurzame karakter van dit project.”

Gevarieerd installatiepakket

Aan de herbestemming van Het Meelpakhuis, één van de gebouwen op het complex van De Meelfabriek in Leiden, levert Brugmans BV uit Noordwijk een substantiële bijdrage. 

Het installatiebedrijf staat al meer dan 100 jaar op de kaart als specialist op het gebied van sanitair, verwarming, dakwerken, ventilatie en riolering. En juist die grote variatie komt prima van pas in de Leidse binnenstad, zo meent directeur/eigenaar Gert Slager. “De woningen in het Meelpakhuis worden door ons na de aanstaande bouwvak voorzien van een tapwaterinstallatie, binnenriolering, sanitair en een Pluvia-hemelwaterafvoersysteem. Naar verwachting zullen de werkzaamheden ongeveer een jaar in beslag nemen.”

Hoewel de door Brugmans geleverde en gemonteerde componenten zoals vertrouwd uitblinken in kwaliteit en duurzaamheid, is en blijft een goede voorbereiding een vereiste. “De tapwaterinstallatie is voorzien van een hydrofoor. Daardoor is het zaak om wat betreft de gevraagde druk en temperatuur van het water vooraf zeer nauwkeurige berekeningen te maken. Dat doen we dan ook”, aldus Slager, die er trots op is om samen met een aantal andere regionale bouwpartners aan het prestigieuze project te mogen bijdragen. “Hoewel de werkzaamheden redelijk standaard zijn, verschaft deze opdracht ons de nodige prestige. We schrijven hem dan ook graag bij op onze referentielijst.”