Koningsplein
05:15
30-04-2018

Grootscheepse renovatie panden aan Koningsplein

Op de plek waar jarenlang de befaamde Amsterdamse boekhandel Scheltema was gevestigd, opent in maart het eerste Nederlandse filiaal van het Zweedse modeconcern Arket. Het monumentale winkelpand op de hoek van het Koningsplein en de Herengracht is daarvoor ingrijpend verbouwd. Het vormt de eerste fase van de renovatie en restauratie van het gehele ensemble aan de noordzijde van het Koningsplein tussen de Singel en Herengracht, inclusief twee aansluitende monumenten aan de Singel en Herengracht.

De verbouwing en restauratie van het grotendeels monumentale complex duurt circa drie jaar. Het project wordt uitgevoerd door Burgland Bouw uit Dodewaard in opdracht van ASR en Vermogensbeheer. De onderste verdiepingen blijven hun winkelbestemming behouden, de kantoorruimten op de bovenste verdiepingen worden getransformeerd tot appartementen. In totaal gaat het om 24 huurappartementen in de duurdere prijsklasse.

Originele staat
In januari 2017 is begonnen met de voormalige boekhandel. Het exterieur van dit winkelpand heeft weer de originele staat van begin 20ste eeuw. De etalages hebben hun Jugendstil karakteristiek teruggekregen, de balustrade op het dak is teruggeplaatst, het smeedwerk gerestaureerd en de oorspronkelijk kleuren zijn weer aangebracht. 

Het interieur van dit pand is ingrijpend gemoderniseerd. “Het interieur is op de dragende constructie na gesloopt.  Bij deze werkzaamheden hebben we nog wel een origineel sierplafond ontdekt, dat nu weer vol in het zicht is gebracht”, vertelt uitvoerder Niek van de Bunt van Burgland Bouw. De winkel van Arket komt op de begane grond en de eerste en tweede verdieping, op de verdieping daarboven komen appartementen. Die zijn toegankelijk via een entree aan de Herengracht. In dit grachtenpand komen ook appartementen rond een groot atrium.

Koningsplein

Uitvoering in fases
Het huidige ensemble langs het Koningsplein bestond oorspronkelijk uit zeven verschillende panden, die in de loop van de tijd met elkaar vergroeid zijn geraakt. Het smalste pand op nummer 10 wordt vrijwel geheel gesloopt, het kent weinig originele details meer. Het pand dat hier rond de vorige eeuwwisseling werd gebouwd wordt op basis van de originele bouwtekeningen opnieuw opgetrokken. 

Voordat dit pand wordt herbouwd komt hier eerst nog de torenkraan te staan, die nodig is voor de volgende fase van de renovatie. Die omvat onder meer de aanleg van een nieuwe kelder met een oppervlak van 750 vierkante meter onder de huisnummers 4 tot en met 12 aan het Koningsplein. Op de begane grond van het hoekpand met de Singel is nu nog een filiaal van Albert Heijn gevestigd. Deze supermarkt krijgt een nieuwe plek in de kelder. Van de Bunt: “Voor het uitgraven van de kelder gaan we de panden eerst op stempels zetten en horizontale ramen aanbrengen voor de stabiliteit. Daarna kunnen we de ruimte laag voor laag afgraven tot een diepte van 4, 5 meter. Straks ga je met een roltrap naar de Albert Heijn.”

“Bouwen op deze locatie in het centrum van Amsterdam maakt het voor ons uitdagend”, besluit Van de Bunt. “Met de aanlevering van bouwmaterialen ben je bijvoorbeeld gebonden aan de venstertijden en er komen hier 40.000 passanten per dag voorbij.

Koningsplein

i-project-infov3Projectinfo

Constructief
Ter ondersteuning van de vloeren en wanden van de monumentale panden aan het Koningsplein in Amsterdam zijn er staalconstructies aangebracht. Dat werk werd uitgevoerd door Van Pommeren Las- en Montagebedrijf. Grote uitdaging noemt werkvoorbereider Alfred van Ekeris de beperkte ruimte. 

“Ruimte voor opslag was er niet, alle aangeleverde materiaal moest meteen worden verwerkt. Dat gebeurde met een eigen minikraan die de gehele bouw gebruikt werd voor alle te hijsen bouwproducten, ook van de onderaannemers. Tussen al die partijen was volop afstemming, zeker ook gezien de strakke planning.” Binnen, zegt Van Ekeris, zat de uitdaging in het aanbrengen van de constructie onder de houten vloeren. Hierbij moest onder meer worden gelet op de veiligheid van alle daar actieve partijen. “Dat alles is in nauw overleg met de constructeur gegaan. Hij was verantwoordelijk voor het ontwerp, voor wat wel en niet kon, wij voor de maatvoering en uitvoering. Dankzij nauw overleg zijn we tot een prima uitwerking gekomen.”


Vernieuwing en aanpassing van het installatiepakket
De vernieuwing en aanpassing van de verschillende installaties in de nieuwe winkel van modeconcern Arket in het hoekpand Koningsplein-Herengracht is uitgevoerd door Brandsen Installatietechniek. Ook in de andere panden van het complex aan het Koningsplein zal het bedrijf uit Lunteren deze werkzaamheden uitvoeren.

De werkzaamheden omvatten onder meer de aanpassing van de hoofdverdeelkast, het aanleggen van de elektra-infrastructuur zoals kabelgoten en de noodverlichting. Verder is de riolering vervangen en is er een inpandige hemelwaterafvoer aangebracht, evenals een inpandig noodoverstortsysteem. Om het afvalwater en spuiwater van de sprinklerinstallatie af te voeren, zijn in de kelder pompputten gemaakt.


Respect voor monument en voor elkaar
De platte daken maken eveneens deel uit van het renoveren en restaureren van enkele monumentale panden aan het Koningsplein in Amsterdam. Daarvan moesten de zinken dakopbouw, loodafwerking en dakranden in de oude stijl worden hersteld. Dat gebeurt door Dakdekkingsbedrijf Elro dat fase 1 inmiddels heeft afgerond, maakt vestigingsmanager Cees Jongbloed duidelijk.

Koningsplein

“Wij zijn met respect voor de gebouwen aan de slag gegaan. De bereikbaarheid was daarbij een lastig aspect, evenals een gebrek aan ruimte. Samen met de aannemer hebben we echter een oplossing gevonden.” Dat betekende onder meer, zegt hij, dat het aangevoerde materiaal vrijwel direct moest worden verwerkt. “Je zoekt dan een plek waar wat ruimte is om de materialen even te plaatsen, zonder beschadigingen aan te brengen. Maar alle partijen handelen heel zorgvuldig; er is eveneens veel respect voor elkaar.”

Jongbloed legt uit dat er de mogelijkheid was om ter plekke zaken te optimaliseren. “Meedenken werd op prijs gesteld.” Hij geeft aan dat op de daken isolerende afschotmortel is aangebracht, evenals wortelwerende dakbedekking. “Het zijn sedumdaken.”

In fase twee wordt wat de daken betreft een langdurige noodvoorziening aangebracht. “Pas als alle andere werkzaamheden zijn afgerond, komt er een definitief dak. Die fase moet echter nog beginnen.”

Koningsplein


Vakmanschap behouden
Oorspronkelijk zaten er houten kozijnen in de panden aan het Amsterdamse Koningsplein, maar na de oorlog zijn die vervangen door kunststof kozijnen. Het uitgangspunt voor de huidige restauratie van deze panden is om deze authentieke details weer in oude staat terug te brengen.

Jan Brouwer van Machinale houtbewerking Bronkhorst uit Elspeet vertelt hoe ze samen met aannemer Burgland Bouw en architect Rappange & Partners deze uitdaging zijn aangegaan. “De oude details zijn door de architect en door ons uitgezocht en machinaal veelal op ambachtelijke wijze gemaakt. Uiteraard was hiervoor veel overleg en afstemming nodig. Door de kozijnen, ramen en deuren van de houtsoorten (FSC-gecertificeerd) oregon pine en eiken te maken, komt de oude uitstraling en beleving van het gebouw weer tot zijn recht. Ook de materialen voor het aftimmerwerk aan de binnenzijde, zoals koplatten en vensterbanken, hebben we geleverd. Op dit moment zijn we bezig met het ontwerpen van de houten trappen, eveneens rekening houdend met de oorspronkelijk details en bijzonderheden.”

Het project kent meerdere fases, zegt Brouwer. “Op dit moment zijn we bezig met de binnengevels (aan de achterzijde). Restauratie van kozijnen, ramen, deuren en trappen is een specialiteit van ons bedrijf. De kennis en het vakmanschap die we in huis hebben, komt met een dergelijk project volledig tot zijn recht.”


Herstel natuursteen gevel voor behoud rijksmonument
Achterstallig onderhoud en de aanwezigheid van stalen ankers en lood in de gevels van de monumentale panden aan het Koningsplein in Amsterdam waren de oorzaak van de schade aan natuurstenen elementen. De lateien, kozijnomlijstingen en deurkaders van één van de panden worden gerestaureerd door Jan Reek natuursteen. Met respect voor de monumentale uitstraling, verklaart directeur Gerard Vreeker. 

“Herstel gaat boven vervanging. En een verweerde uitstraling is geen probleem, dat past bij de monumenten. We gebruiken de oorspronkelijke materialen zoals een Franse kalksteen. Tevens voeren we reparaties uit met op kleur gemaakte Jahn restauratiemortel.”

De werkzaamheden begonnen in oktober 2017 en zijn nagenoeg afgerond. Vreeker vertelt dat er een uitgebreid voortraject aan voorafging waarbij in nauwe samenspraak met aannemer en restauratiearchitect een opnamerapport en Plan van Aanpak werden opgesteld.

Het werken in de Amsterdamse binnenstad heeft zo zijn beperkingen maar daar is het bedrijf volgens Vreeker goed op ingespeeld. “We hebben wat dat betreft de nodige ervaring. De ruimte is beperkt, aangeleverd materiaal moet meteen worden verwerkt. En dat aanleveren moet ook volgens een specifieke planning gebeuren, meestal ’s ochtends.” Hij noemt het een mooi project waarbij respectvol met het monument is omgegaan. “Dat is van alle partijen op ieder moment uitgangspunt geweest.”


Authentiek stucwerk
Het stucwerk aan zowel de voorgevel als in het interieur van één van de monumentale panden aan het Koningsplein was fors beschadigd. Van de twee ornamentenplafonds binnen bijvoorbeeld was nog maar 60% over en slechts 30% daarvan was nog intact, vertelt directeur Hans Wolschrijn van Interstuc BV. Dat bedrijf zorgt ervoor dat het stucwerk weer wordt zoals vroeger. 

“Bij de ornamentenplafonds hebben we ons gebaseerd op oude tekeningen en op wat er nog was. We hebben onder meer mallen gemaakt om nieuwe onderdelen te produceren. Binnen hebben we verder lijsten en ornamenten hersteld of waar nodig vernieuwd.” Wolschrijn geeft aan dat de werkzaamheden binnen bijna klaar zijn. Het werk aan de voorgevel, zegt hij, zal nog enkele maanden duren. “We herstellen en vernieuwen daar onder meer zandstenen ornamenten en lijsten. Zandsteen is zacht materiaal. Dat is onder druk van uitzettende, roestende gevelankers gaan afbrokkelen. Die gevelankers zijn verwijderd en vervangen door exemplaren van glasvezel.”

Koningsplein

De beperkingen van werken in de Amsterdamse binnenstad kent hij, geeft Wolschrijn aan, maar hij weet er mee om te gaan. “Als Amsterdammer weet ik wat wel en niet kan. Als je ’s morgens alles aanlevert, dan is er weinig aan de hand. We liggen dus netjes op schema.”

Tekst en beeld | Henk Geist

Stedenbouw partners

Scheuten ProjectsMakita